Zoeken
  • Lammy Otter

#Bewustwording #Geldzorgen

De Volkskrant - 31.10.2020

Geldzorgen komen vaak te laat Psychologie: Armoede Door het ingebakken 'overoptimisme' zien mensen financiële problemen, bijvoorbeeld door de coronacrisis, vaak niet aankomen. En eenmaal in geldnood maken de hersenen rare sprongen.

MARGREET VERMEULEN De coronacrisis maakt steeds meer economische slachtoffers. De werkloosheid steeg het tweede kwartaal van 2020 met 26 procent, meldt het CBS. KLM-personeel dat meer dan anderhalf keer modaal verdient, moet stapsgewijs zo'n 20 procent inleveren. Kredietverzekeraars voorzien dat er dit jaar 34 procent meer bedrijven op de fles gaan dan anders. Wie verstandig is, past zijn uitgavenpatroon zo snel mogelijk aan. Maar dat valt niet mee. Onze psyche zit ons in de weg. Om te beginnen denkt u waarschijnlijk dat ú niet ontslagen zult worden of dat uw bedrijf het wel zal redden. Dat komt volgens gedragseconomen doordat de meeste mensen zichzelf overschatten. Of het nu om autorijden gaat (95 procent van de automobilisten denkt beter te rijden dan gemiddeld) of om soldaten die naar het front worden gestuurd (allemaal denken ze een meer dan gemiddelde kans te hebben om het te overleven). En ook op de werkvloer denken we massaal beter te presteren dan onze collega's . 'Overoptimisme' noemt gedragseconoom Henriëtte Prast dat fenomeen. 'Met als gevolg een houding van: dat gaat mij niet overkomen.' Volgens de Israëlische psycholoog en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman zit dat overoptimisme diep in ons brein verankerd en is het de belangrijkste reden waarom we zo vaak verkeerde beslissingen nemen. 'Als ik een toverstokje had, was overoptimisme is het eerste dat ik zou weg zou toveren', zei Kahneman in 2015 tegen het Britse dagblad The Guardian. Een ander mechanisme dat ons afremt om verstandige financiële aanpassingen te doen, is dat mensen graag dingen willen horen waar ze blij van worden. Prast: 'Dat gaat zo ver dat we slecht nieuws negeren. Ons doof houden. Of het gewoon ontkennen. Hoeveel mensen zeggen niet dat het coronavirus helemaal geen kwaad kan? Puur wensdenken, natuurlijk.' Het gevolg is dat veel mensen het erop aan laten komen. 'Onzekerheid is een emotie die mensen bij voorkeur proberen te vermijden', beaamt lector Armoede Interventies Roeland van Geuns van de Hogeschool van Amsterdam. 'Daarom steken we liever de kop in het zand. Dat is een logisch psychologisch verdedigingsmechanisme.' Zo bezien wordt het enigszins begrijpelijk dat het gemiddeld liefst vijf jaar duurt voordat mensen hulp zoeken voor hun financiële problemen. Dat blijkt uit gegevens van de branchevereniging voor schuldhulpverlening en financiële dienstverlening, de NVVK. De gemiddelde schuld is dan volgens de NVVK opgelopen tot 43 duizend euro. Ondanks het feit dat vrijwel elke gemeente uitgebreide financiële hulpverlening heeft. Ook voor mensen met beginnende of dreigende schulden. Dat dit soort hulp bestaat, is veelal niet bekend bij mensen die zich goed staande houden op de arbeidsmarkt en al helemaal niet bij zelfstandigen en zzp'ers. 'Dit zijn mensen die minder een beroep doen op hulp en op aanvullende regelingen als ze in financiële nood komen. Ze weten vaak niet af van he t bestaan ervan', zegt Van Geuns. Als gevolg van corona zijn de meeste inloopspreekuren van schuldhulpverleners gesloten. 'Helaas', zegt Van Geuns. 'Want bij elke drempel op weg naar hulp haakt er weer een groep af. Er is grote schaamte over geldgebrek en geldstress en alles wat daarmee samenhangt.' Zodra de schaamte en de ontkenning zijn overwonnen en het besef doordringt dat de tering naar de nering gezet moet worden, doemt een nieuw obstakel op. Mensen zijn gewoontedieren. Ons brein streeft naar 'gemak', zoals psychologen zeggen. Gedrag herhalen - op de automatische piloot handelen - kost weinig moeite en gaat bijna onbewust. Gedragsverandering daarentegen vergt bewust gedrag, een planmatige aanpak en gaat gepaard met ongemak, verlies, pijn en het risico om fouten te maken. 'Maak al een plan B voordat je ontslagen wordt of voordat de klanten wegblijven', adviseert Van Geuns. 'Want eenmaal in de greep van geldnood wordt het nog lastiger om alles op een r ijtje te zetten, een nieuwe loopbaan uit te stippelen of alternatieve inkomstenbronnen te bedenken. Van geldstress ga je slechter slapen en piekeren, met als gevolg dat er minder mentale ruimte overblijft om dingen op een rij te zetten, planmatig te werk te gaan en impulsen te beheersen.' Met als gevolg dat armoede de neiging heeft zichzelf in stand te houden. 'Mensen met weinig geld vertonen soms gedrag dat ze in een neerwaartse spiraal brengt. Ze plannen minder vooruit, sluiten vaker dure leningen af en doen meer dan gemiddeld mee aan loterijen', aldus neurowetenschapper Mirre Stallen. Ze is onderzoeker bij het lectoraat Armoede Interventies aan de HvA en is verbonden aan het Kenniscentrum Psychologie en Economisch Gedrag van de Universiteit Leiden. 'Bij schaarste of dreigende schaarste, dat maakt niet zoveel uit, richten mensen zich op de korte termijn. Laat ik eerst maar eens zorgen voor een maaltijd vanavond, dan zien we daarna wel weer verder. Onder de druk van schaar ste is het moeilijk om langetermijnplannen te maken. Dat zien we in vrijwel al het o nderzoek terugkomen.' Stallen kijkt in laboratoriumonderzoek hoe proefpersonen reageren als ze in situaties worden gebracht met schaarste. Hoe het hun keuzes beïnvloedt, maar ook wat er in het brein gebeurt. 'Op MRI-scans zien we duidelijk dat schaarste leidt tot minder activiteit in de hersengebieden die betrokken zijn bij doelgericht handelen.' Het schaarste- en armoedeonderzoek heeft volgens Stallen voor een revolutie in het denken gezorgd. 'We kijken nu met meer empathie naar mensen die het niet lukt uit de armoede te komen. Ze zijn bezig met overleven. Dat legt zo'n beslag op het brein dat er minder ruimte overblijft voor de lange termijn, planmatig te werk gaan en sommige impulsen beheersen.' In plaats daarvan nemen ze 'onhandige beslissingen', zwichten ze voor de aankoop van overbodige producten. 'Natuurlijk blijven mensen verantwoordelijk voor domme uitgaven. Maar het maakt het wel begrijpelijker dat ze die doen', aldus Van Geuns. Dat mensen in armoede andere beslissingen nemen dan je zou verwachten, bleek eerder ook uit internationale onderzoeken. Esther Duflo, Nobelprijswinnaar economie in 2019, zei over haar onderzoek naar honger en armoede in onder meer India: 'Arme mensen zijn niet alleen maar bezig zich fysiek in stand te houden, ze willen ook een zo leuk mogelijk leven. Dus als ze iets meer geld hebben, gaan ze, ook al zijn ze ondervoed, niet méér eten maar lekkerder.' Het Lectoraat Armoede Interventies experimenteert in samenwerking met het Kansfonds met hulpvormen die rekening houden met deze nieuwe inzichten. Zo zetten ze onderzoeken op waarbij mensen een à twee jaar een onvoorwaardelijke aanvulling krijgen op de bijstand of hun bestaande inkomen om te kijken of dat hun welbevinden verbetert en wat de effecten zijn op de ontwikkeling van hun kinderen. En natuurlijk: of ze eerder uit de schulden raken. Als dat z o is, weten de onderzoekers het zeker: gratis geld weggeven is een manier om de neerwaartse spiraal te doorbreken waar mensen met geldstress in terechtkomen. En dus een effectief middel om uit de armoede te komen.

2 keer bekeken

© 2018 mensenwerkcoach.nl            Lammy Otter           Tel.:    058-2563836  / 06-44007100

  • Instagram
  • Facebook Social Icon
  • LinkedIn Social Icon/Lammy Otter